بهپێی ڕاپۆرتی سالاَنهی رێكخراوه تهندروستییهكانی جیهان لهكهنهدا، ڤایرۆسی نهخۆشی ئهیدز واته نهمانی بهرگری لهش، كه ئهمڕۆ لهجیهاندا (44) ملیۆن كهس توشی ئهم نهخۆشییه كوشندهیه بوون، تائێستا هیچ جۆره دهرمانێك بۆ چارهسهركردنی نهدۆزراوهتهوه، سهیر لهوهدایه كه دوو ملیۆن كۆرپه بهههڵَگری ئهم ڤایرۆسه لهدایك بوو
نو بهبێتاوانی، مهرگ ههڕهشه لهژیانیان دهكات.
هۆی چۆنێتی پهیدابوونی ئهم ڤایرۆسه، بۆ كۆمهڵێك ڕێو شوێنی نهگونجاوو گوماناوی دهگهڕێتهوه، كه لهڕێگهی ئهنجامدانی جوتبوونی سێكسی نێوان مهیمونو مرۆڤدالهكیشوهری ئهفریقا سهرچاوهی گرتبێت، ئهگهر ئهمه ڕاستیی ئهم چیرۆكه دانی پێدابنرێت، دهبوایه لهئێستادا ڕێژهی ئهم نهخۆشییه لهناو مهیموندا لهڕێژهی مرۆڤ زیاتر بوایهو پهرهی بسهندایه.
بهلاَم یهكێك لهو بۆچوونانهی باس لهسهر ههڵدانی نهخۆشی ئهیدز دهكات، كه لهیهكێك لهتاقیگهكانی ویلایهته یهكگرتوهكانی ئهمریكاداو لهئهنجامی تاقیكردنهوهیهكدا كارلێكهری مادهیهكی كیمیایی لهسهر زیندهوهردا بووهته هۆكاری دروستبوونی ڤایرۆسهكه، لهدوای بلاَوبوونهوهیداو لهڕێگهی ئهنجامدانی كاری سێكسی (نێرو مێ)وه ئهم ڤایرۆسه گوازراوهتهوهو لهیهكترییهوه توش بوون، ههر بههۆی ئازادی سێكسیشهوه لهئهوروپاو ئهمریكادا بهشێوازێكی خێراتر تهشهنهی كردووه .
بهلاَم ئهمڕۆ بووهته هێزێكی بكوژو ههڕهشهی مهرگ هێنهره لهسهرتاسهری ههموو كونجێكی جیهاندا لهشالاَودایهو ترسێكی سامناكی خستووهته نێودڵی ههزاران كهس، چونكه سهرهڕای نهبوونی چارهسهرێكی گونجاو بۆ نهخۆشیهكه، لهههمانكاتیشدا كهسانی توشبوو لهخهمی ئابڕوچووندان بهتایبهت لهولاَته د
واكهوتووهكاندا.
سهرژمێرییهكانی ساڵی 2007 ئهوه دهردهخهن، ئهوانهی ههڵگری ڤایرۆسی (HIV)ن لهدانیشتوانی ناوچهكانی خۆرههلاَتی ناوهڕاستو باكوری ئهفریقان، لهههر 380 ههزار كهسدا 35 ههزاركهس ههڵگری ئهو ڤایرۆسهن كه زۆرینهی توشبووان ئهو نهخۆشیه لهڕهگهزی نێرینهدان.
* نهخۆشی ئهیدز چیه؟
نهخۆشی ئهیدز نهخۆشییهكی ڤایرۆسییهو یهكێكه لهنهخۆشییه گوازراوهكان، لهڕێگهی سێكسهوه ڤایرۆسی نهخۆشیهكه لهكهسێكی توشبووهوه دهگوازرێتهوه بۆ كهسێكی لهش ساغو دهبێته هۆی تێكشكاندنو نههێشتنی بهرگری ورده وردهی نهخۆشهكهو زۆربهی ئهندامهكانی لهشی رووبهڕووی ههوكردن دهبێتهوه كه تیایدا چهندین لوو لهجهستهیدا دروست دهكات.
جیاوازی لهنێوان كورتكراوهی (HIV)و (AIDS) چیه؟
(HIV) ناوی ڤایرۆسهكهیهو دهبێته هۆی نهخۆشی ئهیدز، ئهو ڤایرۆسه دهتوانێت بۆ ماوهی چهندین ساڵ بمێنێتهوه لهجهستهی مرۆڤداو بێ ئهوهی هیچ نیشانهیهكی ئهوتۆی نهخۆشییهكه دهربكهوێت .
سهرباری ترسناكی ئهو نهخۆشییهو ئاشكرابوونی لهساڵی 1981دا، رۆژ لهدوای رۆژ لهزیادبوونی بهردهوامدایهو تائێستاش رێژهكهی گهیشتووهته زیاتر له 40 ملیۆن كهیس لهجیهاندا.
ڤایرۆسی(HIV) كاتێك دهچێته ناو لهشهوه، راستهوخۆ هێرش دهكاته سهر خڕۆكه سپییهكان كه ناسراوهبه (CD4)، لهگهڵ چهند خانهیهكی دیكهو لهناویان دهبات.
ئهو خانانهی هێرشیان دهكرێته سهر، لهكاتی لهش ساغی مرۆڤدا، ڕێژهی ئاسایی خۆیان له میكرۆلیترێكی خوێندا (800) خانهیه بهلاَم ڕیِژهكه كهمدهبێتهوه بۆ (200) خانه، بهو هۆیهشهوه نهخۆش توشی ههكردنو شێرپهنجهی جۆراوجۆر دهكات .* هۆكارهكانی گواستنهوهی ڤایرۆسی نهخۆشی ئهیدز بریتییه له:-
1-لهڕێگهی جووتبوونی ئاساییهوه دهبێت كه تیایدا 90% ئامرازهكانی خۆپاراستن بهكار ناهێنرێت.
2- گواستنهوهی خوێنی پیسبوو بهڤایرۆسی (HIV) بۆ كهسێكی توشنهبوو بهڤایرۆسهكه.
3- بهخشینی ئهندامێكی جهستهو چاندنی لهكهسێكی تردا .
4- دهرزی لێدانی هاوبهش، كاتێك ئهوكهسانهی ئالوودهن بهماده هۆشبهرهكان، بههاوبهشی دهرزیهكه بهكاردههێننو ههڵگری ڤایرۆسهكه دهبێتو رێژهی ئهو حاڵهتانهش دهگاته (2 – 5)%.
6- لهڕێگهی پێدانی شیرهوه لهدایكێكی توشبووهوه بۆ منداڵهكهیو ڕێژهی (25_50%) لهژنانی سكپڕدایه.
7- حاڵهتهكانی دیكهی وهك پیسبوونو پاكژنهكردنهوهی ئامێره پزیشكییهكانی كلینكهكانی ددان، یاخود لهكاتی سهرتاشیندا بهگوێزانو مقهستی پیسبوو، یان بهكارهێنانی فڵچهی ددانی كهسی توشبوو.
بهدهست لێدانی نهخۆش یان لهگهڵیدا بژیت نهخۆشییهكه دهگوازرێتهوه؟
دهست لێدانی نهخۆشو هاوڕێیهتی لهگهڵیداو ژیان بهسهربردن لهشوێنی (كاردا، نیشتهجێبوون، خوێندنگاو نوسینگه) یان بهكارهێنانی گهرماو حهوزی مهلهكردنو بهشداریكردن لهنان خواردنداو بهكارهێنانی پۆشاكو تهلهفۆن یان هۆكارهكانی گواستنهوهی گشتی، هۆكار نین بۆ گواستنهوهی نهخۆشیهكه .
* نیشانهكانی نهخۆشی ئهیدز چین؟
1- بهرزبوونهوهی پلهی گهرمی لهشو شهوانهو بهبهردهوامی بۆ ماوهی یهك ههفته ئارهقكردنهوه بهبێ ئهوهی هۆكارهكهی بزانرێت.
2- زۆربوونی گریێ لیمفاوییهكانی ناوچهی ملو ئاوسانی بهبێ بوونی هیچ هۆیهك.
3- كۆكهی وشكو بهبهردهوامی بۆ ماوهی یهك ههفته بهبێ بوونی هۆیهكی روونو ئاشكرا.
4-سكچوونی بهردهوام بۆ ماوهی ههفتهیهك .
5-ههوكردنی كهڕویو بهكتریاییو میكرۆبی زۆر .
6-دابهزینی خێرایی كێشی جهسته.
7- حهساسیهت زۆری سهرپێست كه لیری لێدهكهوێتهوه.
8- سڕبوونو ههوكردنی دهمارهكانی دهستو قاچ .
9- ئاڵۆزی باری هۆشیو دهروونی .
10-شێرپهنجهی جۆراو جۆر بهتایبهتی شێرپهنجهی لیمفاوی وشێرپهنجهی كابۆزی
11-ماندووبوونی بهردهوامیو بێزاری زۆر.
* پشكنینه تایبهتییهكان چین؟
ئاسایی پشكنینی خوێن ئهنجام دهدرێت بۆ دۆزینهوهی نهخۆشیهكه لهرێگهی (پشكنینی لێزهری ) بهلاَم ئهگهر ئهنجامهكهی پۆزهتیڤ بوو، بۆ دڵنیابوونو وزانینی هێزی چالاكی ڤایرۆسهكه، ئهوا پشكنینی دیكهی بۆ دهكرێت.
* نهخۆشی ئهیدز بهسهر سێ قۆناغدا تێپهڕ دهكات .
قۆناغی یهكهم: بهچوونه ژوورهوهی ڤایرۆس بۆ ناولهشی مرۆڤ دهست پێدهكاتو لهئهنجامدا نیشانه گشتییهكانی هاوشێوهی ئهنفلۆنزاو ههندێ جاریش هیچ نیشانهیهك دهرناكهوێتو پشكنینهكانیش پاك دهردهكهوێت، بۆیه داوا لهو كهسه دهكرێًت بۆ دڵنیابوون چاوهڕێ بكات چونكه ماوهیهكی زۆری دهوێت تا رێژهی ڤایرۆسهكه لهخوێندا گهشهبكات كه ماوهكهی دهگاته سالێك.
دواتر نهخۆش دهچێته قۆناغی دووهمهوهو لهو كاتهدا ئهنجامی شیكاری خوێنهكهی پۆزهتیڤ دهردهچێت، بهلاَم نهخۆشهكه ههست بههیچ نیشانهیهك ناكات (ئهو قۆناغه بهردهوام دهبێت بۆ ماوهی دهساڵ) دوای ئهوهش نهخۆش دهچێته قۆناغی سێههمو ئهو نیشانانهی باسمانكرد بهڕوونی سهرههڵدهدهن .
* ڕێگای خۆپاراستن چیه؟
تهنها ڕێگهچاره بۆ خۆپاراستن خۆ دوورخستنهوهیه لهكرداری سێكسی بهرفراوان لهگهڵ كهسانێكی زۆرداو تائێستاش نهتوانراوه ڤاكسینێكی زانستی بدۆزرێتهوه بۆ خۆپاراستن وبنهبڕكردنی ئهو نهخۆشیه.
بهكارهێنانی رووپۆش لهكاتی ئهنجامدانی كاری سێكسیدا، ئاگاداربوون لهگواستنهوهی ئهو نهخۆشیه چونكه لهرێگهی سێكسهوه كهسی بهرامبهر توش دهبێت، ئاگاداربن لهكاتی گواستنهوهی خوێن یان ههر ئهندامێكی لهش، ئهو ژنانهشی ههڵگری ئهو جۆره ڤایرۆسهن نههێڵن منداڵیان ببێت یان شیر نهدهن بهمنداڵ.
* چارهسهر چیه؟
تائێستا هیچ چارهسهرێك بۆ نهخۆشی ئهیدز نییه، بهلاَم توێژهرهوهكان لهههوڵی بهردهوامدان بۆ دۆزینهوهی ڕێگه چارهسهرێكی سهركهوتوو بهلاَم ئهو ههولاَنه تائێستا سنورداربووه، چونكه پشت بهكۆمهڵهێك دهرمان دهبهستن بۆ لهناوبردنی ڤایرۆسهكه كه كاریگهریان لاوازهو كاریگهری خراپی لێدهكهوێتهوه، لهگهڵ ئهوهشدا نرخی ئهو دهرمانانه لهبازاڕهكاندا زۆر گراننو بهرێگهیهكی باوهڕپێكراو ئهژمار ناكرێت بۆ چارهسهركردنی نهخۆشی ئهیدز.
نو بهبێتاوانی، مهرگ ههڕهشه لهژیانیان دهكات.هۆی چۆنێتی پهیدابوونی ئهم ڤایرۆسه، بۆ كۆمهڵێك ڕێو شوێنی نهگونجاوو گوماناوی دهگهڕێتهوه، كه لهڕێگهی ئهنجامدانی جوتبوونی سێكسی نێوان مهیمونو مرۆڤدالهكیشوهری ئهفریقا سهرچاوهی گرتبێت، ئهگهر ئهمه ڕاستیی ئهم چیرۆكه دانی پێدابنرێت، دهبوایه لهئێستادا ڕێژهی ئهم نهخۆشییه لهناو مهیموندا لهڕێژهی مرۆڤ زیاتر بوایهو پهرهی بسهندایه.
بهلاَم یهكێك لهو بۆچوونانهی باس لهسهر ههڵدانی نهخۆشی ئهیدز دهكات، كه لهیهكێك لهتاقیگهكانی ویلایهته یهكگرتوهكانی ئهمریكاداو لهئهنجامی تاقیكردنهوهیهكدا كارلێكهری مادهیهكی كیمیایی لهسهر زیندهوهردا بووهته هۆكاری دروستبوونی ڤایرۆسهكه، لهدوای بلاَوبوونهوهیداو لهڕێگهی ئهنجامدانی كاری سێكسی (نێرو مێ)وه ئهم ڤایرۆسه گوازراوهتهوهو لهیهكترییهوه توش بوون، ههر بههۆی ئازادی سێكسیشهوه لهئهوروپاو ئهمریكادا بهشێوازێكی خێراتر تهشهنهی كردووه .
بهلاَم ئهمڕۆ بووهته هێزێكی بكوژو ههڕهشهی مهرگ هێنهره لهسهرتاسهری ههموو كونجێكی جیهاندا لهشالاَودایهو ترسێكی سامناكی خستووهته نێودڵی ههزاران كهس، چونكه سهرهڕای نهبوونی چارهسهرێكی گونجاو بۆ نهخۆشیهكه، لهههمانكاتیشدا كهسانی توشبوو لهخهمی ئابڕوچووندان بهتایبهت لهولاَته د
واكهوتووهكاندا.سهرژمێرییهكانی ساڵی 2007 ئهوه دهردهخهن، ئهوانهی ههڵگری ڤایرۆسی (HIV)ن لهدانیشتوانی ناوچهكانی خۆرههلاَتی ناوهڕاستو باكوری ئهفریقان، لهههر 380 ههزار كهسدا 35 ههزاركهس ههڵگری ئهو ڤایرۆسهن كه زۆرینهی توشبووان ئهو نهخۆشیه لهڕهگهزی نێرینهدان.
* نهخۆشی ئهیدز چیه؟
نهخۆشی ئهیدز نهخۆشییهكی ڤایرۆسییهو یهكێكه لهنهخۆشییه گوازراوهكان، لهڕێگهی سێكسهوه ڤایرۆسی نهخۆشیهكه لهكهسێكی توشبووهوه دهگوازرێتهوه بۆ كهسێكی لهش ساغو دهبێته هۆی تێكشكاندنو نههێشتنی بهرگری ورده وردهی نهخۆشهكهو زۆربهی ئهندامهكانی لهشی رووبهڕووی ههوكردن دهبێتهوه كه تیایدا چهندین لوو لهجهستهیدا دروست دهكات.
جیاوازی لهنێوان كورتكراوهی (HIV)و (AIDS) چیه؟
(HIV) ناوی ڤایرۆسهكهیهو دهبێته هۆی نهخۆشی ئهیدز، ئهو ڤایرۆسه دهتوانێت بۆ ماوهی چهندین ساڵ بمێنێتهوه لهجهستهی مرۆڤداو بێ ئهوهی هیچ نیشانهیهكی ئهوتۆی نهخۆشییهكه دهربكهوێت .
سهرباری ترسناكی ئهو نهخۆشییهو ئاشكرابوونی لهساڵی 1981دا، رۆژ لهدوای رۆژ لهزیادبوونی بهردهوامدایهو تائێستاش رێژهكهی گهیشتووهته زیاتر له 40 ملیۆن كهیس لهجیهاندا.
ڤایرۆسی(HIV) كاتێك دهچێته ناو لهشهوه، راستهوخۆ هێرش دهكاته سهر خڕۆكه سپییهكان كه ناسراوهبه (CD4)، لهگهڵ چهند خانهیهكی دیكهو لهناویان دهبات.
ئهو خانانهی هێرشیان دهكرێته سهر، لهكاتی لهش ساغی مرۆڤدا، ڕێژهی ئاسایی خۆیان له میكرۆلیترێكی خوێندا (800) خانهیه بهلاَم ڕیِژهكه كهمدهبێتهوه بۆ (200) خانه، بهو هۆیهشهوه نهخۆش توشی ههكردنو شێرپهنجهی جۆراوجۆر دهكات .* هۆكارهكانی گواستنهوهی ڤایرۆسی نهخۆشی ئهیدز بریتییه له:-
1-لهڕێگهی جووتبوونی ئاساییهوه دهبێت كه تیایدا 90% ئامرازهكانی خۆپاراستن بهكار ناهێنرێت.
2- گواستنهوهی خوێنی پیسبوو بهڤایرۆسی (HIV) بۆ كهسێكی توشنهبوو بهڤایرۆسهكه.
3- بهخشینی ئهندامێكی جهستهو چاندنی لهكهسێكی تردا .
4- دهرزی لێدانی هاوبهش، كاتێك ئهوكهسانهی ئالوودهن بهماده هۆشبهرهكان، بههاوبهشی دهرزیهكه بهكاردههێننو ههڵگری ڤایرۆسهكه دهبێتو رێژهی ئهو حاڵهتانهش دهگاته (2 – 5)%.
6- لهڕێگهی پێدانی شیرهوه لهدایكێكی توشبووهوه بۆ منداڵهكهیو ڕێژهی (25_50%) لهژنانی سكپڕدایه.
7- حاڵهتهكانی دیكهی وهك پیسبوونو پاكژنهكردنهوهی ئامێره پزیشكییهكانی كلینكهكانی ددان، یاخود لهكاتی سهرتاشیندا بهگوێزانو مقهستی پیسبوو، یان بهكارهێنانی فڵچهی ددانی كهسی توشبوو.
بهدهست لێدانی نهخۆش یان لهگهڵیدا بژیت نهخۆشییهكه دهگوازرێتهوه؟
دهست لێدانی نهخۆشو هاوڕێیهتی لهگهڵیداو ژیان بهسهربردن لهشوێنی (كاردا، نیشتهجێبوون، خوێندنگاو نوسینگه) یان بهكارهێنانی گهرماو حهوزی مهلهكردنو بهشداریكردن لهنان خواردنداو بهكارهێنانی پۆشاكو تهلهفۆن یان هۆكارهكانی گواستنهوهی گشتی، هۆكار نین بۆ گواستنهوهی نهخۆشیهكه .
* نیشانهكانی نهخۆشی ئهیدز چین؟
1- بهرزبوونهوهی پلهی گهرمی لهشو شهوانهو بهبهردهوامی بۆ ماوهی یهك ههفته ئارهقكردنهوه بهبێ ئهوهی هۆكارهكهی بزانرێت.
2- زۆربوونی گریێ لیمفاوییهكانی ناوچهی ملو ئاوسانی بهبێ بوونی هیچ هۆیهك.
3- كۆكهی وشكو بهبهردهوامی بۆ ماوهی یهك ههفته بهبێ بوونی هۆیهكی روونو ئاشكرا.
4-سكچوونی بهردهوام بۆ ماوهی ههفتهیهك .
5-ههوكردنی كهڕویو بهكتریاییو میكرۆبی زۆر .
6-دابهزینی خێرایی كێشی جهسته.
7- حهساسیهت زۆری سهرپێست كه لیری لێدهكهوێتهوه.
8- سڕبوونو ههوكردنی دهمارهكانی دهستو قاچ .
9- ئاڵۆزی باری هۆشیو دهروونی .
10-شێرپهنجهی جۆراو جۆر بهتایبهتی شێرپهنجهی لیمفاوی وشێرپهنجهی كابۆزی
11-ماندووبوونی بهردهوامیو بێزاری زۆر.
* پشكنینه تایبهتییهكان چین؟
ئاسایی پشكنینی خوێن ئهنجام دهدرێت بۆ دۆزینهوهی نهخۆشیهكه لهرێگهی (پشكنینی لێزهری ) بهلاَم ئهگهر ئهنجامهكهی پۆزهتیڤ بوو، بۆ دڵنیابوونو وزانینی هێزی چالاكی ڤایرۆسهكه، ئهوا پشكنینی دیكهی بۆ دهكرێت.
* نهخۆشی ئهیدز بهسهر سێ قۆناغدا تێپهڕ دهكات .
قۆناغی یهكهم: بهچوونه ژوورهوهی ڤایرۆس بۆ ناولهشی مرۆڤ دهست پێدهكاتو لهئهنجامدا نیشانه گشتییهكانی هاوشێوهی ئهنفلۆنزاو ههندێ جاریش هیچ نیشانهیهك دهرناكهوێتو پشكنینهكانیش پاك دهردهكهوێت، بۆیه داوا لهو كهسه دهكرێًت بۆ دڵنیابوون چاوهڕێ بكات چونكه ماوهیهكی زۆری دهوێت تا رێژهی ڤایرۆسهكه لهخوێندا گهشهبكات كه ماوهكهی دهگاته سالێك.
دواتر نهخۆش دهچێته قۆناغی دووهمهوهو لهو كاتهدا ئهنجامی شیكاری خوێنهكهی پۆزهتیڤ دهردهچێت، بهلاَم نهخۆشهكه ههست بههیچ نیشانهیهك ناكات (ئهو قۆناغه بهردهوام دهبێت بۆ ماوهی دهساڵ) دوای ئهوهش نهخۆش دهچێته قۆناغی سێههمو ئهو نیشانانهی باسمانكرد بهڕوونی سهرههڵدهدهن .
* ڕێگای خۆپاراستن چیه؟
تهنها ڕێگهچاره بۆ خۆپاراستن خۆ دوورخستنهوهیه لهكرداری سێكسی بهرفراوان لهگهڵ كهسانێكی زۆرداو تائێستاش نهتوانراوه ڤاكسینێكی زانستی بدۆزرێتهوه بۆ خۆپاراستن وبنهبڕكردنی ئهو نهخۆشیه.
بهكارهێنانی رووپۆش لهكاتی ئهنجامدانی كاری سێكسیدا، ئاگاداربوون لهگواستنهوهی ئهو نهخۆشیه چونكه لهرێگهی سێكسهوه كهسی بهرامبهر توش دهبێت، ئاگاداربن لهكاتی گواستنهوهی خوێن یان ههر ئهندامێكی لهش، ئهو ژنانهشی ههڵگری ئهو جۆره ڤایرۆسهن نههێڵن منداڵیان ببێت یان شیر نهدهن بهمنداڵ.
* چارهسهر چیه؟
تائێستا هیچ چارهسهرێك بۆ نهخۆشی ئهیدز نییه، بهلاَم توێژهرهوهكان لهههوڵی بهردهوامدان بۆ دۆزینهوهی ڕێگه چارهسهرێكی سهركهوتوو بهلاَم ئهو ههولاَنه تائێستا سنورداربووه، چونكه پشت بهكۆمهڵهێك دهرمان دهبهستن بۆ لهناوبردنی ڤایرۆسهكه كه كاریگهریان لاوازهو كاریگهری خراپی لێدهكهوێتهوه، لهگهڵ ئهوهشدا نرخی ئهو دهرمانانه لهبازاڕهكاندا زۆر گراننو بهرێگهیهكی باوهڕپێكراو ئهژمار ناكرێت بۆ چارهسهركردنی نهخۆشی ئهیدز.
| < نیشاندان |
|---|
